O Udruženju

Od vatre do katakombi

Nepobitno je dokazano da spaljivanje umrlih zadire u daleku prošlost, odnosno počinje sa pronalaskom vatre.

U prethrišćanskom dobu, u Rimu su mrtve spaljivali. Poznato je da su spaljeni: Cezar, Avgust, Neron, Pompej, Tiberije, Tacit, Plinije i drugi. I u našoj zemlji nađene su urne u rimskim grobovima. Ovo svedoči ne samo o spaljivanju mrtvih, već i o načinu čuvanja njihovog pepela u posebnim sudovima. Stari Sloveni, kao i Južni Sloveni, spaljivali su svoje mrtve, a pepeo zakopavali u zemlju. Pripadnici prvih hrišćanskih zajednica primili su običaj zakopavanja mrtvih i smeštali su ih u podzemne hodnike – katakombe. U otporu prema staroj mnogobožačkoj veri i starim običajima, hrišćani su spaljivanje proglasili neznabožačkim običajem. Tada je sahrana u zemlju za svakog hrišćanina bila jedini moguć način sahrane.

Groblja i zdravstvena kriza

Sahrane u zemlju su tokom vekova stvorile opasne higijenske i urbanističke probleme. Stanje se naročito pogoršalo kada je zabranjena sahrana van crkvenih grobalja. S obzirom da su ona bila prostorno ograničena, vremenom je došlo do toga da se umrli, ne čekajući iz higijenskih razloga neophodan protok vremena, sahranjuju jedan preko drugog. Nastojanja naprednih krugova da se iz zdravstvenih i ostalih razloga urede javna groblja, ostala su dugo neostvarena zbog konzervativnih shvatanja. Tako je Pariz prvo javno groblje dobio 1801. godine, London 1852. godine, a Beograd 1850. godine na Banjici.

Nepodnošljivo stanje širenja bolesti i zaraza doprinelo je oživljavanju ideje o spaljivanju umrlih. Prvi nosioci i zagovarači te ideje bili su lekari i naučnici.

Renodo i rođenje ideje

Začetnik ideje o spaljivanju umrlih u moderno doba je dr Teofrast Renodo, francuski lekar, istoričar i enciklopedista, koji je 1642. godine u jednom od svojih predavanja održanih u Parizu rekao:

Čovek kome pripada besmrtnost zaslužuje više plamen – simbol večnosti, nego zemlju. Dajem prednost plamenu, on je znamenje besmrtnosti.

Firenca, 1869: zvanični početak pokreta

Zvanično, krematistički pokret u svetu začet je 1869. godine u Firenci na Međunarodnom kongresu medicine, kada su prof. Fernando Koleti i dr Paolo Kastiljoni predložili, a učesnici kongresa jednoglasno usvojili rezoluciju:

Kongres izražava želju da se svim mogućim sredstvima pribave zakonske mogućnosti – da se u interesu higijene – sadašnji sistem sahranjivanja u zemlju zameni spaljivanjem umrlih.

Ova rezolucija je zvanični početak nove ere u borbi za savremeno sahranjivanje umrlih. Takođe se može smatrati začetkom ekološkog pokreta u svetu, jer pokazuje sazrevanje svesti o potrebi očuvanja životne sredine.

Srbija na prelazu vekova

Sa dobijanjem nezavisnosti 1878. godine u Srbiji je započeo ubrzani privredni i društveni preobražaj. Srbija je nastojala da se razvija u skladu sa razvojem evropskih država. U to vreme, u okviru srpskog građanskog društva, nastajao je novi mladi građanski sloj koji je odrastao u slobodnoj zemlji i koji se obrazovao na zapadu. Pokretačke snage ove generacije Srba bile su podizanje kulturnog nivoa srpskog naroda, odbacivanje zastarelih nasleđenih navika i prilagođavanje naučnom i civilizacijskom napretku u svetu. Međutim, i pored toga što su se napuštali tradicionalni kulturni obrasci, modernizacija srpske kulture početkom 20. veka imala je izrazito nacionalno obeležje. Opšta evropska merila u društvenim odnosima, građanskoj kulturi, nauci, književnosti i umetnosti davali su novom vremenu crte kosmopolitizma i odlike univerzalnosti modnog stila, ali nigde se nisu ni prigušivale ni brisale pozitivne nacionalne osobenosti.

Osnivanje Društva „Oganj“

Inicijativni odbor je 20. decembra 1904. godine održao osnivačku skupštinu Društva „Oganj“.

Iako je krematistički pokret u to vreme građanskim i crkvenim vlastima izgledao kao razbibriga besposlih ljudi, on je napredovao i sticao sve više pristalica, a Društvo „Oganj“ sve više članova. Celokupna propagandna delatnost obavljala se putem predavanja koja su širom Srbije držali dr Kujundžić i drugi članovi Uprave sa gostima iz inostranstva, a naročito je oživela pokretanjem lista „Oganj“, koji je počeo da izlazi 30. jula 1934. godine, na dan Svete Marije Ognjene, slave Društva ustanovljene 1930. godine. Krajem 1936. godine Društvo je imalo pododbore u Zemunu, Pančevu, Vršcu, Novom Sadu, Zrenjaninu i Subotici, i mnogobrojne članove donatore iz Niša, Leskovca, Požarevca i Sombora.

Osnivači Društva „Oganj“ su od samog početka sarađivali sa sličnim društvima u Evropi, što su im olakšala lična poznanstva stečena još tokom studija van zemlje. Zahvaljujući kontaktima sa društvima krematista iz Beča i Praga, a posle Prvog svetskog rata i iz Čehoslovačke, Francuske, Engleske, Holandije, Švedske i Luksemburga, u Beograd je stizala stručna literatura, knjige i brošure prevedene na srpski jezik, kao i filmovi i fotografije. Taj materijal je govorio o prednostima kremacije nad klasičnom sahranom u smislu očuvanja zdravlja stanovništva i očuvanja zemljišta za potrebe poljoprivrede i izgradnje stambenih i drugih objekata, i korišćen je na predavanjima koja su održavana u zemlji i inostranstvu. Zahvaljujući ovoj saradnji, dr Vojislav Kujundžić dobio je visoko priznanje i 1934. godine izabran je za počasnog člana Nemačkog saveza krematističkih društava.

Polemika s Crkvom

Propagandna delatnost Društva izazvala je reakciju crkvenih krugova u zemlji, te se, između predstavnika Pravoslavne i Katoličke crkve s jedne i pristalica krematističkog pokreta s druge strane, razvila polemika u listu „Politika“. Polemiku je okončao biskup hrvatske starokatoličke crkve Stjepan Zagorec svojim člankom, u kome je naveo reči kolege, starokatoličkog biskupa Šindelera:

Božanska iskra koja u nama klija, koja je duh od duha i život života Božjeg, naša neumrla duša, niti može biti spaljena niti pokopana. Duša se uzdiže, kad ostavi zemaljsko telo, nad grob i nad plamen u više sfere i vraća se Bogu, večnom praizvoru svega života. Šta se sa telom događa sa stanovišta vere je sasvim svejedno, ono mora da postane po neodoljivom prirodnom zakonu prah i pepeo, da li nakon dugogodišnjeg procesa raspadanja u zemlji i grobu, ili nakon malo sati u ognjenom grobu snagom vatre koja čisti i osvetljuje – šaka pepela ovde kao i onde.

Najzad, 1963. godine Rimokatolička crkva je i zvanično odobrila kremaciju kao način sahranjivanja svojih vernika. Pravoslavna crkva, i pored mnogobrojnih kontakata i dogovora dr Vojislava Kujundžića i drugih članova uprave Društva „Oganj“ sa patrijarhom Dimitrijem, patrijarhom Varnavom i patrijarhom Gavrilom Dožićem, i mada je među njenim velikodostojnicima bilo onih koji su imali razumevanja za humane i zdravstvene aspekte ove ideje, zvanično nije prihvatala kremaciju.

Ratne godine i obnova

Za vreme i posle Drugog svetskog rata, i nakon smrti dr Kujundžića 1946. godine, rad Društva „Oganj“ je na neko vreme zamro, a obnovljen je 1954. godine na inicijativu Grgur Mitrovića, pukovnika u penziji, koji je na prvoj skupštini izabran za predsednika Društva. Nova uprava i članovi su nastavili sa propagandom i insistiranjem kod gradskih i državnih organa da se u Beogradu izgradi krematorijum i da se na Novom groblju obezbedi prostor za vrt sećanja i izgradnju kolumbarijuma i rozarijuma za polaganje urni.

Najzad, 1964. godine, dugogodišnje zalaganje osnivača „Ognja“ i njihovih naslednika urodilo je plodom i izgrađen je prvi krematorijum u Jugoslaviji, i to na Novom groblju u Beogradu. Projektovali su ga arh. Spasoje Jovanović i Ljubomir Profilović.

Društvo „Oganj“ obnovilo je ranije veze i osnovalo odbore širom zemlje čiji su članovi kremirani u Beogradu.

Novi krematorijum na Lešću

Solidarni fond i Udruženje danas

Članovi i organi uprave Udruženja „Oganj“ danas smatraju da je i ovo pitanje vremena, i da će velikodostojnici Pravoslavne crkve, kao što su prihvatili i odobrili donaciju organa kao human i koristan čin, tako prihvatiti i kremaciju kao opredeljenje ljudi koji se upravo iz hrišćanske ljubavi prema bližnjima i budućnosti naše dece opredeljuju za ovakav način sahrane. Pri Društvu je, decembra 1987. godine, osnovan Solidarni fond, kroz koji članovi za života obezbeđuju kompletne troškove i organizaciju sahrane.

Interesovanje za članjenje u Fond bilo je ogromno. Do kraja 1990. godine učlanjeno je preko 6 hiljada članova, a do danas preko 14 hiljada.

U periodu od 1991. godine do danas, Društvo i Fond su, kao i cela zemlja, prošli kroz težak period ratova, sankcija i opšte ekonomske krize. Najteže je bilo u periodu hiperinflacije. Zajedničkim naporima Predsedništva i Stručne službe, Društvo „Oganj“ – koje je 1995. godine zvanično promenilo ime u Udruženje krematista „Oganj“ i Fond su sačuvani i sve vreme postojanja uredno ispunjavaju svoje obaveze prema članovima.